62 tysiące uczniów opuściło w Niemczech w roku szkolnym 2023/24 szkołę bez osiągnięcia Schulabschluss, czyli bez kwalifikacji szkolnej. Dane za rok szkolny 2024/25 nie są jeszcze opublikowane. Przeważają w tej grupie młodzi ludzie z rodzin migrantów.
Jedna z przyczyn, niestety, to brak orientacji młodych ludzi i ich rodziców w niemieckich realiach edukacji. Niezaradność rodziców wpływa na szanse edukacyjne ich dzieci, właściwie je przekreśla, co potwierdzają od kilku już lat niezależnie badania prowadzone na uniwersytetach niemieckich. Stąd pomysł serii wpisów na moim blogu, serii dotyczącej właśnie tego tematu. W poprzednim wpisie zahaczyłam już o temat niemieckiego systemu szkolnego. Obiecałam, że postaram się przybliżyć i objaśnić jego strukturę i przyjęte reguły w przystępny sposób. Tak, aby polski rodzic po przybyciu do Niemiec wiedział, jak się w nim poruszać i tym samym, jak wesprzeć swoje dziecko/dzieci. Moim celem jest wyposażyć Cię w praktyczne informacje, które podwyższą szanse twojego dziecka na dobry rozwój szkolny i w konsekwencji dobry start w życie zawodowe.
16 regulacji szkolnych
Przypomnę: każdy z niemieckich bundeslandów określa i reguluje własne przepisy i standardy dotyczące edukacji. W rezultacie oznacza to 16 indywidualnie organizowanych systemów kształcenia, zakotwiczonych w przyjętej dla całych Niemiec strukturze stopni edukacji. To znaczy w każdym z bundeslandów szkoły dzielą się na Primärschulen (Grundschulen, szkoły podstawowe) oraz Sekundärschulen (inaczej weiterführende Schulen, szkoły ponadpodstawowe). Sekundärschulen obejmują dwa poziomy: Sekundarstufe I oraz Sekundarstufe II. Oczywiście, niektóre formy szkół znane są w każdym z nich, różnić mogą się ich nazwy i czas trwania poszczególnych etapów edukacji.
Natomiast pierwszym, ogromnie ważnym etapem kształcenia i rozwoju są przedszkola (Kindergärten, Kindertagesstätten) i żłobki (Krippen). To w nich ma miejsce tzw. frühkindliche Bildung (kształcenie wczesnodziecięce) i to od nich zacznę ten cykl.
KiTa, Kindergarten, Kindertagesstätte
Niemiecka nazwa Kindergarten ma ciekawą genezę. Wymyślił ją w 1840 roku pochodzący z Turyngii pedagog, Friedrich Fröbel. On sam opowiadał, że doznał olśnienia i słowo to znalazło jego. Kindergarten, ogród dzieci – nazwa ta odpowiadała jego wyobrażeniu, że dzieci, odpowiednio pielęgnowane (jak rośliny w ogrodzie) rozkwitają. Ciekawe, że w roku 1828 Therese von Brunswick, węgierska arystokratka, utworzyła w Budzie pierwszą placówkę edukacyjną dla małych dzieci i nazwała ją Engelsgarten, ogród aniołów. Inne określenie Kindertagesstätte, funkcjonujące do dzisiaj, zostało wprowadzone w czasach reżimu nazistowskiego. Współcześnie spotkać się możesz także z określeniem KiTa – to skrót od Kindergarten.
Ciekawy jest również wpływ historii państwa niemieckiego i przypisywanych ról społecznych na obecną sytuację przedszkoli. Bundeslandy wschodnie (dawne NRD), gdzie kobiety pracowały na pełny etat, posiadają dużo więcej placówek przedszkolnych i żłobków. Do roku 1989 w niektórych z nich można było oddać dziecko w poniedziałek rano i odebrać w piątek po południu. Nie wiem, czy możesz to sobie wyobrazić? Natomiast w bundeslandach zachodnich rola kobiety definiowana była zdecydowanie odmiennie. Zgodnie z obowiązującym do roku 1977 prawem przypisana jej była rola żony i Hausfrau, jej życie obracać się miało wokół rodziny, dzieci, kuchni. To tradycyjne rozumienie ról społecznych i rodzinnych wpłynęło na brak zapotrzebowania na przedszkola i żłobki i tym samym na ich brak w kontekście współczesnych potrzeb rodzin. Skutki widoczne są chociażby w brakujących miejscach opieki przedszkolnej całodziennej.
To musisz wiedzieć!
Erzieher/Erzieherin
Regulacja pracy przedszkoli różni się od tych znanych z Polski. Po pierwsze: placówki te nie mieszczą się w kompetencjach niemieckiego ministerstwa szkolnictwa. Ogólny kierunek dotyczący rozwoju przedszkoli nadaje w Niemczech ministerstwo do spraw rodziny, kobiet, seniorów i młodzieży.
Ponieważ przedszkola nie podlegają resortowi szkolnemu, nie obejmują ich terminy ferii szkolnych. Przedszkola korzystają jedynie z połowy szkolnych ferii letnich (Sommerferien), to znaczy zamykane są na pierwsze lub ostatnie trzy tygodnie ferii.
Ponadto do pracy w przedszkolach niemieckich uprawnieni są wychowawcy, nie jak w Polsce nauczyciele przedszkolni. Zawód wychowawcy należy do grupy zawodów z tzw. staatliche Anerkennung, można go zdobyć w szkole wyższej zawodowej (Fachschule, Berufsbildende Schule II). Z uwagi na deficyt personelu w przedszkolach rozszerzany jest katalog zawodów. Uprawnione do pracy w przedszkolach są m.in. pielęgniarki dziecięce, pedagodzy, asystenci społeczni. Dlatego możesz spotkać się w kontekście przedszkola z określeniem-parasolem dla wszystkich zatrudnionych: pädagogische Fachkraft. W ostatnich latach wzmacnia się niestety trend zatrudniania personelu pomocniczego (tzw. Aushilfe), nie posiadającego kwalifikacji pedagogicznych. Nie muszę pisać, że wpływa to na jakość edukacji przedszkolnej.
U3, Ü3, Krippe
Jeśli szukasz przedszkola lub żłobka dla twojej pociechy, spotkać się możesz w Niemczech z określeniem Krippe i U3 Bereich. Krippe to żłobek, do którego można zapisać dzieci w wieku do 3 lat. Przy czym (historia!) w landach zachodnich funkcjonuje niezwykle mało placówek typu Krippe. Najczęściej spotkasz się z tym, że w ramach regularnego przedszkola utworzona jest grupa dla dzieci poniżej trzeciego roku życia: unter 3, stąd określenie U3. W zależności od placówki przyjmowane są do tych grup dzieci roczne lub dopiero dzieci po ukończeniu drugiego roku życia dziecka. Rzadkością są przedszkola z U3 otwartym także dla kilkumiesięcznych dzieci.
Analogicznie Ü3 Bereich to grupy lub obszar (w przypadku przedszkoli opartych o koncepcję pedagogiki otwartej) dla dzieci powyżej trzeciego roku życia über 3. Z pewnością, jeśli znajdziesz miejsce dla twojego dziecka w placówce ze zintegrowanym obszarem U3 korzystasz z tego, że twój maluch nie musi po skończeniu trzech lat przechodzić do innego placówki. Mniej stresu dla dziecka (pozostaje w znanym mu miejscu, ze znanymi mu dziećmi), jak też dla ciebie. Nie musicie bowiem ponownie przechodzić Eingewöhnung.
Eingewöhnung
Eingewöhnung to okres adaptacji, oswajania się dziecka z nową sytuacją. Jego koncepcja opiera się o teorię budowania więzi emocjonalnej (Bindungstheorie), ale o niej nie będę teraz obszernie pisać😊 W skrócie powiem, że pierwszy czas oswajania się dziecka z placówką wymaga obecności rodzica w przedszkolu lub jego gotowości do niezwłocznego odebrania dziecka w sytuacji dla dziecka kryzysowej.W pierwszych tygodniach dziecko pozostaje jedną do dwóch godzin w przedszkolu i czas ten stopniowo jest rozszerzany. Średnio po trzech lub czterech tygodniach dziecko (w zależności od jego wieku) będzie mogło w przedszkolu zjadać Mittagessen i spać. Eingewöhnung w tej formie jest nieznane rodzicom z Polski i wielu z nich nie planuje wystarczająco dużo czasu na opiekę nad dzieckiem w tej fazie, wychodząc z założenia, że mają prawo od początku do opieki całodziennej. Jeśli jesteś jeszcze w Elternzeit lub nie pracujesz, nie będzie to dla ciebie stanowić problemu. Dlatego: zaplanuj odpowiednio dużo dni urlopu lub odpowiednio długi Elternzeit. Warto również wiedzieć, że w niemieckich przedszkolach Eingewöhnungen planowane są indywidualnie, to znaczy uwaga wychowawcy poświęcana jest jednemu dziecku. Dla rodziców oznacza to, że początek przedszkola może być zaplanowany w dowolnym miesiącu, w zależności od możliwości placówki. Więcej o Eingewöhnung opowiem na mojej youtubowej playlist adresowanej do rodziców @TerazNiemcy.
Teilzeitplatz, Ganztagsplatz
W zależności od aktywności zawodowej rodziców i ich sytuacji życiowej, jak też możliwości przedszkola, dzieci korzystają z opieki w różnych wymiarach godzin. Dlatego spotkasz się z określeniami:
Teilzeitplatz, to znaczy miejsce do godziny 14.00 lub 14.30
Gantagsplatz, czyli miejsce z opieką dłuższą niż 7 godzin, powiązane z ciepłym posiłkiem (Mittagessen).
W niektórych bundeslandach możesz spotkać się z erweiterter Teilzeitplatz. Radzę ci zawsze dopytać, jaki przedział czasowy związany jest z proponowanym twojemu dziecku i tym samym twojej rodzinie miejscem.
W tym miejscu nadmienię krótko, że spotkasz się z różnymi modelami posiłków. W większości przedszkoli niemieckich dzieci jedzą śniadanie przyniesione z domu. Przedszkola zapewniają jedynie napoje, niektóre owoce. Podobnie dzieci z Teilzeitplatz w niektórych placówkach nie mogą korzystać z oferty ciepłego posiłku w południe (warmes Mittagessen). Dlatego: dopytaj o ofertę przedszkola (Mahlzeiten).
Koncepcja pedagogiczna
Krajobraz przedszkolny w Niemczech jest zdecydowanie bardziej urozmaicony niż w Polsce. Wiele jest koncepcji pedagogicznych oraz form ich praktycznej realizacji w pojedynczych placówkach. Niemieccy pedagodzy spoglądają w stronę państw skandynawskich i uczą się nowoczesnych modeli. Ponieważ dzieci w tym wieku nabywają kompetencje osobiste, społeczne poprzez ruch, zabawę i interakcję, pobyt w przedszkolu umożliwia przede wszystkim te aktywności.
Ważne rozróżnienie, które dobrze znać i uwzględnić przy wyborze przedszkola, to opieka w grupach (geschlossene Gruppen) lub opieka w formie otwartej (offen). Wir arbeiten offen – oznacza najczęściej, że dzieci decydują same, w jakim obszarze przedszkola i jak długo pozostają. Z kilkunastoletniego doświadczenia pracy jako pedagog w przedszkolach niemieckim wiem, że to rozwiązanie motywuje dzieci do podejmowania samodzielnych decyzji. Dzieci doświadczają siebie jako Bestimmer, osobę decydującą o sobie. Z drugiej strony dzieci młodsze, nieśmiałe, niepewne czują się pewniej w zamkniętych grupach, dających im poczucie bezpieczeństwa. Dlatego najważniejszym faktorem powodzenia otwartej koncepcji przedszkola jest wykwalifikowany personel, dobrze wspierający dzieci.
Dla uzupełnienia dodam jeszcze, że niektóre przedszkola informują, iż pracują teiloffen, częściowo otwarcie. Jeśli masz do czynienia z tym modelem, dopytaj o praktyczne konsekwencje. Każde przedszkole definiuje bowiem inaczej, w jakim stopniu pozostaje otwarte.
Najwięcej informacji o pracy przedszkola, strukturze dnia i jego ofercie pedagogicznej zdobędziesz podczas dnia otwartego (Tag der offenen Tür), organizowanego przez każdą placówkę raz w roku. Zachęcam Cię jako rodzica do uczestnictwa w takim wydarzeniu!
Vorschuljahr
Różnice w koncepcji wiążą się również z różnymi planami przygotowania dzieci do przejścia do szkoły podstawowej. W Niemczech nie ma klas zerowych, jedynie ostatni rok przedszkola nazywany jest Vorschuljahr. Ten ostatni rok jest ogromnie ważny dla dzieci (i rodziców), bowiem wsparcie kompetencji szkolnych dzieci i ich kompetencji osobistych jest różnie realizowane. I tak możesz spotkać się z przedszkolami, które w ostatnich miesiącach organizują wycieczki i małe akcje pedagogiczne, jak również z przedszkolami prowadzącymi przez cały ostatni rok przedszkolny regularne projekty. Dlatego szukając placówki dla twojego dziecka dopytaj, jaką koncepcję ona realizuje.
Gdzie szukać miejsca w przedszkolu?
W Niemczech spotkasz się z przedszkolami samorządowymi, miejskimi, katolickimi, ewangelickimi, jak też z małymi przedszkolami prowadzonymi przez inicjatywy rodziców i prywatnymi przedszkolami (Montessori czy Waldorff). Ponadto tradycyjnie duże firmy prowadzą własne placówki. Tak jest np. w Mainz (klinika uniwersytecka oraz ZDF finansują firmowe przedszkola/żłobki) lub np. we Frankfurcie nad Menem (przedszkole Fraportu).
Bez względu na organ prowadzący wszystkie podlegają przyjętym na poziomie bundeslandu regulacjom. Pracę przedszkoli wspiera i nadzoruje Landesjugendamt i na jego stronie znajdziesz wykaz placówek w twoim mieście.
Mimo wprowadzonego prawa do miejsca w przedszkolu dla każdego dziecka po ukończeniu przez nie pierwszego roku życia, znalezienie takiego miejsca może być bardzo trudne. Zwłaszcza w obszarze U3 (do trzeciego roku życia) możesz spotkać się z problemami. Dlatego dzieci meldowane są do przedszkoli krótko po przyjściu na świat (obowiązuje rejonizacja według miejsca zamieszkania). Radzę składać podania do kilku przedszkoli, jeśli masz taką możliwość. Chyba że mieszkasz w Turyngii, w której to przedszkola szukają dzieci😊
Ważna informacja: dziecko w ostatnim roku przed pójściem do szkoły (Vorschulkind) MUSI dostać miejsce w przedszkolu.
Tageseltern, Krabbelgruppen
Inną formą płatnej opieki nad małymi dziećmi jest Tagesmutter, ewentualnie Tagesvater. Forma nieznana z Polski, oferowana przez osoby prowadzące własną działalność opiekuńczą. Działalność ta regulowana jest przepisami i Tageseltern muszą ukończyć kurs (jeśli nie mają wykształcenia pedagogicznego) i posiadać m.in. Pflegeerlaubnis. Tagesmutter może, zgodnie z obecnymi przepisami, podjąć się opieki najwyżej pięciorga dzieci, w wymiarze czasu przez nią ustalonym. Opiekę jako Tagesmutter najczęściej oferują młode matki, które opiekują się własnym dzieckiem i decydują się na te formę aktywności. Miejsca opieki u Tagesmutter/Tagesvater to miejsca dla dzieci do trzeciego roku życia. Opieka ta wiąże się dla ciebie jako rodzica z kosztami. Ważne: możesz otrzymać od Jugendamtu zwrot części lub całości wydatków na opiekę nad dzieckiem w takiej formie. Dopełniając krajobrazu kształcenia małych dzieci nadmienię jeszcze, że w Niemczech funkcjonują także Krabbelgruppen. Jest to warta polecenia oferta spotkań kierowana do rodziców małych, kilkumiesięcznych dzieci. Te nieformalne, nieodpłatne spotkania organizowane są przede wszystkim przez ośrodki przy parafiach katolickich lub ewangelickich i moderowane przez pedagogów. Dzięki nim dzieci zbierają pierwsze doświadczenia kontaktu z innymi maluchami, pod opieką rodziców. Spotkania w Krabbelgruppe to także dla rodziców okazja do rozszerzenia znajomości języka niemieckiego i nawiązania kontaktów. Dzięki takim spotkaniom maluszki nabywają pierwsze kompetencje społeczne i łatwiej im później odnaleźć się w przedszkolu czy żłobku.
Na tym kończę. Przypomnę również, że na moim kanale Youtube znajdziesz ważne materiały dotyczące form wsparcia finansowego dla rodziców i nie tylko dla rodziców (np. jak i kiedy starać się o Wohngeld).
Młodych rodziców zapraszam także na stronę www.ile-wynosi-elterngeld.info, stronę kursu dotyczącego świadczeń dla rodziców (Mutterschaftsgeld, Elterngeld, Elternzeit).
Informacje o nowych wpisach możesz otrzymywać po zaabonowaniu mojego bezpłatnego Newslettera.
Z serca życzę Ci powodzenia i sił w zmaganiach z codziennością migracyjnego życia!
Serdecznie Cię pozdrawiam
Tekst: Julita, Foto: Pixabay